Giudecca i Lido – dwie wyspy, dwa inne światy

W skrócie: na południe od centrum leżą dwie wyspy, które dopowiadają historię Wenecji. Giudecca – dawniej ogrody patrycjuszy, potem dzielnica fabryk z neogotyckim młynem Stucky – oferuje dziś najlepszą panoramę miasta i palladiański kościół Redentore, wotum po zarazie z lat 1575–77. Lido, 12-kilometrowa mierzeja oddzielająca lagunę od Adriatyku, wymyśliło kąpielisko belle époque i gości najstarszy festiwal filmowy świata (od 1932). Obie osiągniesz vaporetto w kilkanaście minut.

Początki i rozwój

Pochodzenie nazwy Giudecca pozostaje sporne: od „zudegà" (osądzonych – banitów, którym przydzielano tu parcele) albo od wspólnoty żydowskiej, której wczesna obecność na wyspie jest słabo poświadczona. Pewne jest co innego: przez stulecia Giudecca była zieloną werandą Wenecji – patrycjusze trzymali tu ogrody i letnie pałacyki, klasztory uprawiały winnice. Lido pełniło role strategiczne: na jego północnym krańcu, przy San Nicolò, doża odprawiał co roku ceremonię zaślubin z morzem (Sposalizio del Mare), rzucając pierścień w fale Adriatyku; tu też obozowali krzyżowcy IV krucjaty, nim Wenecja skierowała ich na Konstantynopol. Wcześniejsze od samej Wenecji było Malamocco – osada, która w VIII wieku gościła siedzibę doży, nim przeniesiono ją na Rialto. Przy San Nicolò działa też najstarszy zachowany cmentarz żydowski laguny, założony w 1386 roku.

Z czego słynęły

Giudecca – z dziękczynienia i przemysłu. Gdy zaraza lat 1575–77 zabiła dziesiątki tysięcy wenecjan (w tym Tycjana), Senat ślubował świątynię: Il Redentore Palladia stał się wzorcem architektury sakralnej, a lipcowa Festa del Redentore – z mostem pontonowym przez kanał i nocą fajerwerków – do dziś jest najbardziej weneckim świętem roku. W XIX wieku zbankrutowane klasztory i ogrody zajęły fabryki: tkalnie, browar i gigantyczny neogotycki Molino Stucky (młyn parowy z końca XIX w.), który dał wyspie robotniczą tożsamość na sto lat. Lido tymczasem słynęło z plaż: na przełomie XIX i XX wieku Grand Hôtel des Bains i Excelsior uczyniły z mierzei najmodniejsze kąpielisko Europy – scenerię „Śmierci w Wenecji" Manna i Viscontiego – a w 1932 roku przy Excelsiorze ruszył pierwszy festiwal filmowy świata, do dziś goszczący gwiazdy każdej jesieni (przełom sierpnia i września).

Od upadku przemysłu do dziś

Fabryki Giudekki gasły przez XX wiek; Molino Stucky po dekadach ruiny otworzył się ponownie jako hotel (z barem na dachu i publicznym widokiem, o który warto zapytać), a postindustrialne hale zajęli artyści, stocznie jachtowe i mieszkania komunalne – Giudecca pozostała wyspą mieszkańców, bez jednego „obowiązkowego" zabytku poza Redentore, za to z najdłuższym nabrzeżem widokowym w mieście. Lido przeszło drogę od salonu Europy do zwyczajnego, zielonego przedmieścia z plażami – jedynego miejsca w gminie, gdzie jeździ się rowerem i autobusem.

Co zobaczyć dziś – wskazówki poza szlakiem

Na Giudeccę płyń wieczorem (linie 2/4.1–4.2): spacer nabrzeżem Zitelle → Redentore → Palanca z panoramą od San Marco po Salute to najpiękniejszy darmowy widok Wenecji, a trattorie przy Palanca karmią w cenach dla stoczniowców. Zajrzyj w boczne calli: ogrody, stocznie, pranie nad kanałem – Wenecja sprzed turystyki. Na Lido (linia 1/5.1, rower z wypożyczalni przy przystani): plaże publiczne przy San Nicolò i Alberoni (wydmy!) kontra płatne stabilimenti w centrum; Malamocco – miniaturowa „Wenecja w pigułce" bez jednej pamiątkarni; ślady belle époque przy Lungomare (Excelsior, willowe uliczki). We wrześniu festiwal filmowy otwiera czerwony dywan dla każdego, kto stanie przy barierce. Kąpiel? Wyłącznie tu – w kanałach jest zakazana. Święto Redentore (trzecia sobota/niedziela lipca) wymaga rezerwacji noclegu z dużym wyprzedzeniem.